Najczęściej fotografowaną ikoną Lizbony nie jest żaden zabytek, lecz jej wesołe, żółte tramwaje.

Małe, jednowagonowe tramwaje typu Remodelado od lat 30. XX wieku zgrzytają na zakrętach i pną się po krętych uliczkach starych dzielnic. Żadne inne europejskie miasto nie korzysta już z tak wiekowego taboru, a mimo to tramwaje te stały się wizytówką Lizbony. Jestem pewien, że podczas swojej wizyty Ty również zechcesz się nimi przejechać.

Mieszkam w Graça i z mojego okna widać trasę tramwaju 28E, który jest jednocześnie jedynym środkiem transportu publicznego obsługującym moją okolicę. Jeździłem tramwajami zarówno jako mieszkaniec, jak i turysta: w godzinach szczytu, próbując zdążyć na spotkanie w Alcântarze, oraz podczas typowo turystycznej wycieczki z rodziną mojej siostry i moimi małymi siostrzenicami. Minusy podróżowania tramwajem również dotykają mojej rodziny: widok mojej portugalskiej teściowej męczącej się z zakupami, moi starsi rodzice, dla których zabrakło miejsca siedzącego, czy turysta tracący portfel na rzecz zwinnych kieszonkowców.

Odkrywam Portugalię od 2001 roku, a po latach życia w Lizbonie z moją portugalską żoną doskonale poznałem zasady działania tutejszej komunikacji. Wiem, które trasy są warte uwagi i jak uniknąć godzinnych kolejek. Ten przewodnik pomoże Ci w pełni wykorzystać przejażdżkę tramwajem i odnaleźć się w specyfice tego systemu, od cen biletów i rozkładów jazdy po sposoby na ominięcie tłumów.

Klasyczne tramwaje Remodelado, które turkoczą i zgrzytają na ulicach dzielnicy Graça

Nowoczesne tramwaje Articulado, które kursują wzdłuż płaskiego nabrzeża między dzielnicami Baixa i Belém

Zanim przejdę do szczegółowych porad i informacji, rzuć okiem na krótkie zestawienie najważniejszych faktów:

Cena biletu u motorniczego: 3,30 €
Najtańszy przejazd: Zapping, 1,72 € (szczegóły wyjaśnię w dalszej części)
Karta płatnicza: płatności zbliżeniowej dokonasz bezpośrednio w kasowniku (choć na wszelki wypadek zawsze radzę mieć przy sobie gotówkę).
Dostępność dla osób o ograniczonej mobilności: Tylko linia 15E

Trasy:
28E – z Martim Moniz do Prazeres (Campo de Ourique): To ta słynna trasa, o której prawdopodobnie już słyszałeś. Obejmuje zaskakująco dużą część miasta, a jej malownicza trasa wiedzie przez dzielnice Graça, Alfama, Baixa i Estrela. Ponieważ jest to najpopularniejsza linia, o każdej porze każdego dnia pęka w szwach. Jako mieszkaniec Graçy nawet nie biorę pod uwagę korzystania z niej, bo wiem, że nie mam co liczyć na miejsce siedzące, a często nawet na to, by w ogóle wejść do środka. Mój przewodnik po tramwaju E28.

15E – z Praça da Figueira do Algés: Trasa ta łączy centrum Lizbony z dzielnicą Belém i znaczną częścią zachodniej strony miasta. Na tej linii kursują dłuższe, nowoczesne tramwaje, ponieważ torowisko biegnie po płaskim terenie wzdłuż brzegów ujścia Tagu. Sam najczęściej korzystam właśnie z 15E, gdy jadę do Santos, Alcântary czy Belém. Niestety, ten tramwaj również bywa niesamowicie zatłoczony i jest to trasa najbardziej narażona na działania kieszonkowców. Mój przewodnik po tramwaju E15.

24E – z Praça Luís de Camões do Campolide: Jeśli planuję typowo turystyczną przejażdżkę tradycyjnym żółtym tramwajem z przyjaciółmi lub rodziną, bez względu na ich wiek, wybieram właśnie tę opcję. Kursują tu wagony typu Remodelado, ale jest w nich znacznie luźniej niż w 28E. To również przyjemna trasa z mnóstwem miejsc, w których warto wysiąść, gdy przejeżdża przez dzielnice Príncipe Real i Bairro Alto. Jeśli szukasz przejażdżki, którą po prostu będziesz się cieszyć, to właśnie ją polecam.

12E – Martim Moniz – Praça Luís de Camões: To skrócona wersja linii 28E, która kończy bieg w Bairro Alto. Jadąc na wschód, omija ona cały odcinek Intendente/Graça, natomiast trasa na zachód pokrywa się dokładnie z 28E. W 12E zawsze jest luźniej niż w 28E, ponieważ większość turystów nie wie dokładnie, dokąd ten tramwaj jedzie i po prostu go omija. Jeśli stoisz właśnie w długiej kolejce do 28E, a nadjedzie 12E, radzę Ci do niego wskoczyć.

25E – Praça da Figueira – Campo de Ourique: Prawdziwa „ukryta perełka” wśród tras tramwajowych, której jedynym problemem jest to, że kursuje wyłącznie od poniedziałku do piątku. Tramwaj rusza z Baixy, przejeżdża przed Praça do Comércio, przez Cais do Sodré i Santos, po czym wspina się do Estreli i jej majestatycznej bazyliki. Bardzo wysoko oceniam tę trasę ze względu na tradycyjne wagony typu Remodelado, jednak linia ta zawodzi mnie, gdy chcę pokazać komuś miasto, bo nie kursuje w weekendy.

18E – Cais do Sodré – Cemitério da Ajuda: Linia ta zapewnia dodatkową przepustowość na najbardziej obciążonym, środkowym odcinku trasy 15E (od Cais do Sodré do Alcântary), by następnie wspiąć się ku przyjemnym, mieszkalnym uliczkom dzielnicy Ajuda. Przyda Ci się, jeśli wybierasz się do LX Factory, a 15E jest zatłoczona, lub gdy chcesz odwiedzić Pałac Ajuda – choć sam jechałem nią zaledwie kilka razy.

Aby pomóc Ci wyobrazić sobie przebieg tras, przygotowałem poniższą mapę, na której zaznaczyłem linie 28E (zielona), 15E (niebieska), 12E (fioletowa), 24E (żółta) oraz 25E (szara).

Legenda: 28E 15E 12E 24E 25E

Ciekawostka: Każda linia tramwajowa w Lizbonie ma numer, po którym następuje litera E, będąca skrótem od słowa „eléctrico” (tramwaj elektryczny).

Tramwaj linii 28 mknący przez dzielnicę São Bento

Tramwaj linii 28 przed katedrą Sé to klasyczne zdjęcie Lizbony

Wskazówka od eksperta: Linia 28E oferuje jedną z najlepszych tras zwiedzania Lizbony, ale między 10:00 a 18:00 dostępne są tylko miejsca stojące. Najlepszym sposobem na zdobycie miejsca siedzącego jest wejście do tramwaju na jednym z przystanków początkowych: Martim Moniz lub Campo Ourique.

Operatorem wszystkich tramwajów oraz autobusów w Lizbonie jest Carris, a ich system biletowy obowiązuje na wszystkich trasach tramwajowych.

Pojedynczy bilet tramwajowy zakupiony w pojeździe kosztuje 3 €. W tramwajach Articulado bilety można zakupić w znajdujących się w wagonach maszynach biletowych, a w tramwajach Remodelado kupuje się je u kierowcy.

Zakup biletu w tramwaju jest trudniejszy, niż może się wydawać, ponieważ oba modele tramwajów są zazwyczaj bardzo zatłoczone, a w Articulado automaty wymagają dokładnie odliczonych kwot.

Tramwaje to niezwykle istotna część sieci transportu publicznego Lizbony, a godziny, w których odbywają się ich odjazdy, odzwierciedlają znaczenie każdej trasy. 15E oraz 28E kursują od wczesnych godzin porannych (7:00) aż do 20:00, natomiast ostatni kurs 18E odbywa się tuż po wieczornych godzinach szczytu, a sam tramwaj w ogóle nie kursuje w niedziele. 25E to najmniej popularna trasa, która nie kursuje w żadne weekendy. Dokładne rozkłady jazdy można zobaczyć na stronie Carris:
www.carris.pt/

Nawet, jeśli zapoznasz się z oficjalnymi godzinami odjazdów, powinieneś spodziewać się typowych opóźnień ze względu na korki, problemy z personelem lub źle zaparkowane samochody. Na głównych przystankach znajdują się jednak cyfrowe tablice, które pokazują faktyczny oczekiwany czas przyjazdu kolejnego tramwaju i przydają się o wiele bardziej niż rozkłady.

Porada dla turystów: Nieoficjalną zasadą panującą w lizbońskich tramwajach (w stylu Remodelado) oraz autobusach jest wsiadanie przednimi drzwiami, przy kierowcy, i wysiadanie tylnymi. Jeśli spróbujesz wyjść z tramwaju przednimi drzwiami, możesz się spodziewać niemiłych spojrzeń ze strony starszych Portugalczyków.

Tramwaj nr 28 w Lizbonie przy Portas do Sol w Alfamie

W żadnym innym mieście w Europie nie spotkamy tak wiekowych tramwajów, jak lizbońskie Remodelado z lat 30. Jest to głównie spowodowane tym, że wąskie uliczki Lizbony są zbyt ciasne dla dłuższych tramwajów i zbyt kręte dla pozostałych pojazdów.

Większość typowych tras tramwajowych jest płaska i pozostawia wiele miejsca na zakrętach - ale nie w Alfamie! Tory w Alfamie to najbardziej strome tory tramwajowe na całym świecie, a na zakrętach pojazdy o zaledwie jednym wagonie ledwo omijają sąsiadujące z ich trasą stare budynki.

Gdy w latach 90. podjęto się modernizacji sieci tramwajowej, tylko trasa E15 mogła zostać wyposażona w nowoczesne tramwaje. Jako część tego przedsięwzięcia postanowiono więc ulepszyć historyczne pojazdy i wyposażyć je w nowe silniki, hamulce i elektronikę - zostały one całkowicie wyremontowane (stąd ich nazwa w j. portugalskim: „remodelado”).