Tramwaj numer 28 przejeżdża pod oknami mojego mieszkania w dzielnicy Graça co 20 minut. Jego wesoły żółty wagonik pęka w szwach od turystów, z których każdy chce przeżyć najsłynniejszą atrakcję Lizbony. Nie zaprzeczę, przejażdżka zapada w pamięć, gdy ten mały tramwaj turkocze przez popularne dzielnice: Alfamę, Baixę, Estrelę i moją własną Graçę.

Kiedy 25 lat temu odwiedziłem to miasto po raz pierwszy jako turysta, jeździłem nim z wielką radością i ekscytacją, więc doskonale rozumiem, co przyciągało ludzi wtedy i co przyciąga ich dzisiaj. Słynne zabytki, wnętrza wykończone polerowanym drewnem, mosiężne pokrętła i wesoły żółty lakier. W każdym innym mieście takie tramwaje stałyby w muzeum, ale w Lizbonie stanowią one integralną część sieci transportu publicznego i, niestety, są moją jedyną opcją transportu publicznego z mieszkania.

Te zabytkowe wagony wciąż są w użyciu, ponieważ trasa linii 28 zupełnie nie nadaje się dla nowoczesnych tramwajów (takich jak te na linii 15E do Belém) ze względu na liczne ciasne zakręty, wąskie uliczki i strome wzniesienia. Oprócz wzniesień i licznych zakrętów „28" kursuje bardzo malowniczą trasą, mijając wiele historycznych zabytków Lizbony, takich jak katedra Sé, punkt widokowy Portas do Sol, Assembleia da República czy bazylika Estrela.

Mieszkam w dzielnicy Graça od pięciu lat i korzystam z tego tramwaju niemal codziennie. Ten przewodnik oparłem na moich osobistych doświadczeniach, zarówno jako mieszkańca, jak i wujka, który zabiera na tę przejażdżkę swoje siostrzenice i siostrzeńców, by mogli poczuć turystyczny klimat miasta. Opowiem Ci o cenach biletów, podzielę się wskazówkami, jak najlepiej wykorzystać tę podróż, i opiszę najważniejsze zabytki na trasie.
Powiązane artykuły: Przewodnik po Alfamie - Przewodnik po Baixe

Klasyczne ujęcie Lizbony: tramwaj 28 mijający katedrę Sé.

Zanim przejdę do szczegółowego opisu tramwaju, jego trasy i zabytków, przygotowałem zestawienie najważniejszych informacji, które odpowiedzą na Twoje pierwsze pytania:

Cena biletu u motorniczego: 3,30 €
Najtańszy przejazd: opcja Zapping, 1,72 € (szczegóły wyjaśnię w dalszej części)
Karta płatnicza: płatności zbliżeniowej dokonasz bezpośrednio w kasowniku. (Zawsze jednak radzę mieć przy sobie trochę gotówki na wszelki wypadek).

Częstotliwość kursowania: co 10 minut (od 8:00 do 19:00); później tramwaje kursują rzadziej, do 22:30 w weekendy i 23:30 w dni powszednie. W rzeczywistości rozkład na trasie bywa nieprzewidywalny, ponieważ w dzielnicy Alfama niemal zawsze zdarzają się korki lub źle zaparkowane auta blokujące tory, przez co wagony często utykają w zatorach. Zdarzało mi się czekać na tramwaj 40 minut, by po chwili zobaczyć trzy nadjeżdżające jeden za drugim.

Najbardziej malowniczy odcinek: od Graça do Praça Luís de Camões. Oba te punkty znajdują się na szczytach wzgórz, więc jeśli wysiądziesz na którymś z nich, resztę drogi pokonasz przyjemnym spacerem w dół.
Kiedy najlepiej jechać: między 7:00 a 8:00 rano lub po 19:00. Mówiąc wprost: w ciągu dnia, bez względu na dzień tygodnia, wagony są zapełnione po brzegi.

Trasa tramwaju 28: Martim Moniz - Intendente - Graça - Portas do Sol (Alfama) - Katedra Sé - Rua da Conceição (Baixa) - Praça Luís de Camões (Chiado) - São Bento - Estrela - Prazeres (Campo de Ourique)

Stworzona przeze mnie interaktywna mapa prezentuje trasę tramwaju wraz z najważniejszymi atrakcjami turystycznymi.

Legenda: 1) Basílica da Estrela 2) Assembleia da República 3) Praça Luís de Camões 4) Rua Augusta 5) Praça do Comércio 6) Igreja de Santo António 7) Katedra Sé (Sé de Lisboa) 8) Portas do Sol 9) Mosteiro de São Vicente 10) Graça 11) Zamek św. Jerzego (Castelo de São Jorge)

Z mojego doświadczenia wynika, że najbardziej oblegany jest odcinek między Praça Luís de Camões a Martim Moniz. Co ciekawe, kierunek zachodni zawsze cieszy się większą popularnością wśród turystów, ponieważ wolą oni wsiadać na przystanku początkowym na Martim Moniz. Kolejki bywają tam gigantyczne, a czas oczekiwania na wejście do wagonu często przekracza 30 minut.

Uwaga: Tramwaj nie zatrzymuje się pod samym zamkiem. Z przystanku Portas do Sol czeka Cię strome podejście pod górę do wejścia do zamku. Najbliższym środkiem transportu publicznego dowożącym w bezpośrednie sąsiedztwo zamku jest autobus linii 737, który odjeżdża z Praça da Figueira.

Przejazd przez São Bento; to tutaj linia E28 w końcu nabiera prędkości po przedarciu się przez wąskie uliczki Alfamy.

Przejażdżka tramwajem numer 28 to jedna z największych atrakcji Lizbony, ale jego ogromna popularność sprawia, że linia ta często pada ofiarą nadmiernej turystyki. Oto kilka prostych wskazówek, które polecam moim znajomym i rodzinie, aby mogli w pełni cieszyć się tym doświadczeniem:

• Wybierz się na przejażdżkę wcześnie rano (lub późnym wieczorem), aby uniknąć południowych tłumów.
• Przejedź się spokojniejszym zachodnim odcinkiem z Praça Luís de Camões do Campo de Ourique, co da Ci większą szansę na znalezienie miejsca siedzącego.
• Zawsze uważaj na kieszonkowców (zajrzyj do dalszej części tekstu).
• Kup doładowanie Zapping lub 24-godzinny bilet na transport publiczny na dowolnej stacji metra; dzięki temu unikniesz kłopotliwego kupowania biletu w pojeździe, a przy tym jest to znacznie bardziej opłacalne.
• Przejedź całą trasę, bo po drodze jest naprawdę mnóstwo do zobaczenia.
• Jeśli stoisz, trzymaj się mocno, bo hamulce działają bardzo gwałtownie!

Wskazówka: Jeśli chcesz po prostu przejechać się tradycyjnym tramwajem i nie zależy Ci na konkretnej trasie, wybierz linię E24, która łączy Praça Luís de Camões z Campolide. W tym tramwaju nigdy nie ma kolejek, a wolne miejsca siedzące są zawsze dostępne.

Kolejka do tramwaju na placu Martim Moniz o godzinie 11:00 w środę, która, jak sądziłem, będzie spokojnym lipcowym dniem. Kolejka jest jeszcze dłuższa, gdy do portu zawija statek wycieczkowy.

Trasa tramwaju numer 28 jest oznaczona symbolem E28, gdzie litera „E” przed numerem oznacza Elétrico (czyli po portugalsku tramwaj).

Bilet jednorazowy kupiony na pokładzie tramwaju kosztuje 3,30 €.

Bilety za gotówkę kupujesz u motorniczego. Jeśli natomiast korzystasz z karty płatniczej (wyłącznie Visa lub Mastercard), możesz zapłacić w terminalu znajdującym się przy wejściu. Terminal obsługuje tylko karty bankowe (lub telefony z technologią NFC), natomiast motorniczy przyjmuje wyłącznie gotówkę, a nie karty. Za pomocą terminala możesz opłacić przejazd dla maksymalnie 10 osób w Twojej grupie.

Pojedynczy przejazd jest wygodny, jeśli planujesz pokonać tylko część trasy. Jeśli jednak zamierzasz dojechać do końcowego przystanku Prazeres i wrócić, będziesz potrzebować dwóch biletów, co łącznie wyniesie 6,60 €. Lizbona ma jeden z najtańszych systemów transportu publicznego w Europie i istnieją znacznie korzystniejsze sposoby na przejażdżkę tramwajem linii 28.

Jeśli planujesz intensywne zwiedzanie w ciągu jednego dnia, proponuję bilet 24-godzinny na nielimitowane przejazdy komunikacją miejską, który kosztuje 7,25 €. Minusem tego biletu jest to, że nie kupisz go w tramwaju, trzeba go nabyć w stacji metra. Ten bilet dobowy to świetna opcja dla turystów, ponieważ obejmuje wjazd windą Santa Justa (6,20 € w obie strony), przejazdy kolejkami linowo-terenowymi (4,30 € za przejazd) oraz wszystkie linie tramwajowe (3,30 € każda).

Opcją, z której sam korzystam cały czas, jest system „Zapping". Polega on na wcześniejszym doładowaniu karty Navegante, której możesz używać w transporcie publicznym w całym regionie Lizbony. Opłata w systemie Zapping jest znacznie niższa i wynosi zaledwie 1,72 € za przejazd tramwajem. Jeśli spędzasz w Lizbonie kilka dni, polecam zakup karty Navegante i doładowanie jej kwotą 15 €. Możesz z niej korzystać wszędzie, wliczając w to pociąg do Sintry oraz promy.

Moja rada: kiedy odwiedzają mnie znajomi, daję im kartę Navegante doładowaną kwotą 15 € w systemie Zapping. Dzięki temu unikają stresu związanego z kupowaniem biletów w tramwajach czy martwieniem się o posiadanie gotówki.

Tramwaj na przystanku Portas do Sol, jednym z najbardziej malowniczych punktów Lizbony.

Jedną z najmądrzejszych rzeczy, jakie możesz zrobić w ciągu pierwszych dwóch dni, gdy dopiero orientujesz się w terenie, jest dołączenie do wycieczki w małej grupie. Dobry przewodnik w kilka godzin zrobi to, co samodzielnie zajęłoby Ci całe dnie: pokaże, na które punkty widokowe warto się wspiąć, gdzie znaleźć naprawdę dobrą restaurację i jak odnaleźć się w plątaninie wzgórz i dzielnic miasta.

Współpracuję z GetYourGuide od siedmiu lat i sam wziąłem udział w kilku ich wycieczkach po Lizbonie. Oto te, które z czystym sumieniem polecam znajomym:

Powyższe linki to linki afiliacyjne, co oznacza, że otrzymam niewielką prowizję, jeśli dokonasz przez nie rezerwacji. Bardzo to doceniam, ponieważ pomaga mi to w utrzymaniu tej strony.

Smutno mi o tym pisać, ale muszę poświęcić osobny fragment sprytnym kieszonkowcom grasującym w turystycznych okolicach i na trasach tramwajowych. To sprytni oportuniści, biorący na cel wyłącznie tych turystów, którzy zapominają o zdrowym rozsądku lub po prostu wykazują się nieostrożnością.

Stojąc w zatłoczonym tramwaju, nigdy nie trzymaj wartościowych przedmiotów w tylnej kieszeni, a plecaki i torby noś przed sobą. Kieszonkowcy zazwyczaj wybierają najbardziej zatłoczone wagony i osoby stojące blisko wyjścia. Ich najczęstszą taktyką jest działanie w chwili wsiadania lub wysiadania pasażerów; wykorzystują wtedy ścisk i wzajemne potrącanie się w tłumie jako doskonałą zasłonę. Złodziejem może być zarówno kobieta, jak i mężczyzna. Zazwyczaj wtapiają się w tłum i często działają w grupach dwu- lub trzyosobowych.

Nie powinno Cię to jednak zniechęcać do przejażdżki tramwajem, a jedynie zachęcić do zachowania takiej samej czujności, jaką zachowałbyś we własnym mieście.

Widziałem tego „tramwajowego surfera” zwisającego z tyłu wagonu mknącego przez dzielnicę Baixa.

Tramwaj linii 28 przejeżdża przez wiele najciekawszych dzielnic Lizbony. W tej części przedstawiam miejsca, które moim zdaniem najbardziej warto zobaczyć podczas podróży tą trasą.
Basílica da Estrela (przystanek Estrela): To jedna z najbardziej wyróżniających się budowli sakralnych w Lizbonie, wzniesiona jako wypełnienie ślubu, który królowa Maria I złożyła w 1760 roku w intencji narodzin męskiego potomka. Ta neoklasycystyczna bazylika dominuje nad panoramą zachodniej Lizbony, a po bokach jej potężnej kopuły wznoszą się dwie bliźniacze wieże dzwonne. Ten wielki gest nie przyniósł jednak królowej szczęścia, ponieważ jej syn, książę Józef, zmarł na ospę w wieku 27 lat, na dwa lata przed ukończeniem budowy świątyni. Zwiedzanie obejmuje wejście na dach, skąd roztaczają się wspaniałe widoki, oraz przejście wąską kładką wewnątrz górnych partii kopuły.

Tramwaj przed bazyliką Estrela (Basílica da Estrela)

Portas do Sol to tętniący życiem plac wzniesiony w miejscu, gdzie niegdyś znajdowała się wschodnia brama miasta, czemu zresztą zawdzięcza swoją nazwę: Brama Słońca. To jedyna naprawdę otwarta przestrzeń w Alfamie, skąd rozpościera się widok w dół zbocza, na nabrzeże i terminal wycieczkowy, przy którym cumują potężne statki.

W okolicy zawsze panuje turystyczny gwar: zobaczysz ludzi robiących pamiątkowe zdjęcia, poczujesz zapach świeżych pastel de nata z Manteigarii i usłyszysz śmiech dobiegający z baru Piña Colada. Moją żonę natomiast, jako rodowitą Portugalkę, to wszystko irytuje: tłumy, nieustanne nagabywanie przez kierowców tuk-tuków oferujących wycieczki i wygórowane ceny w kiosku. Mimo to nawet ona zawsze chętnie zatrzymuje się w punkcie widokowym, żeby zrobić selfie. To najlepsze miejsce, by rozpocząć zwiedzanie Alfamy, dlatego proponuję ruszyć w dół schodami Rua Norberto de Araújo.

Graça: Moja dzielnica, w której poczujesz się jak w małym portugalskim miasteczku w samym sercu metropolii. Główna ulica idealnie odzwierciedla tę mieszankę: modne knajpki sąsiadują tu z tradycyjnymi kawiarniami, w których moja teściowa mogłaby spędzać całe dnie na pogaduszkach. Jako że jest to najwyższy punkt miasta, znajdziesz w niej jedne z najlepszych punktów widokowych w Lizbonie.

Miradouro da Senhora do Monte to najwyższy punkt w centrum Lizbony

São Bento: To tutaj mieści się portugalski parlament, którego siedzibą jest majestatyczny gmach Assembleia da República. To kolejna niedoceniana i rzadziej odwiedzana dzielnica Lizbony, dla której warto zboczyć z utartych szlaków turystycznych.

Gmach Assembleia da República w São Bento

Praça Luís de Camões: Główny plac dzielnicy Bairro Alto; to tętniące życiem miejsce, w którym zawsze coś się dzieje. Wąskie uliczki Bairro Alto ożywają nocą dzięki klimatycznym barom i modnym lokalom, a w weekendy życie towarzyskie przenosi się prosto na ulice.

Praça Luís de Camões

Rua da Conceição: Przystanek tramwajowy po południowej stronie dzielnicy Baixa, położony blisko deptaku Rua Augusta i Praça do Comércio, najwspanialszego placu w Lizbonie.

Katedra Sé: Przystanek tramwajowy przy zabytkowej katedrze Sé i kościele św. Antoniego. Święty Antoni jest patronem Lizbony (a także zakochanych i spraw beznadziejnych), a kościół Igreja de Santo António wzniesiono w miejscu jego narodzin.

Intendente: Wielokulturowa i różnorodna część miasta. Niektórzy odwiedzający docenią tę różnorodność, podczas gdy inni uznają to miejsce za nieco zaniedbane i pełne podejrzanych typów.

Z mojego doświadczenia wiem, że wielu moich znajomych i członków rodziny koniecznie chce przejechać się jednym z tradycyjnych żółtych tramwajów, ale gdy o tym rozmawiamy, sama trasa nie jest dla nich aż tak istotna. Jeśli należysz do tej grupy, polecam Ci znacznie spokojniejszy, ale równie ciekawy tramwaj linii E24. Nigdy nie ma do niego kolejki, a miejsca siedzące często są dostępne przez całą trasę. Tramwaj rusza z placu Praça Luís de Camões i kieruje się na północ w stronę Campolide, przejeżdżając przez Bairro Alto i Príncipe Real.

Będąc w Campolide, wybierz się na najwyższe piętro centrum handlowego Amoreiras, gdzie znajduje się punkt widokowy Amoreiras 360 (wstęp kosztuje 5 €). Roztacza się stąd jedna z najlepszych panoram Lizbony.

E12 to krótsza trasa z Martim Moniz do placu Praça Luís de Camões, która w dużej mierze pokrywa się z trasą E28 biegnącą przez Alfamę i Baixę, ale omija odcinki Intendente i Graça. Tramwaj odjeżdża z tego samego miejsca co E28 na Martim Moniz i zazwyczaj nie ma tam długich kolejek, bo większość turystów po prostu nie wie, dokąd on jedzie. Jeśli zobaczysz ogromną kolejkę do E28, a nagle podjedzie E12, radzę Ci po prostu do niej wskoczyć.

Tramwaj 28 to kluczowe ogniwo lizbońskiej komunikacji miejskiej i tak naprawdę jedyny sensowny środek transportu publicznego przejeżdżający przez dzielnice Graça i Alfama. To znaczenie znajduje odzwierciedlenie w dużej częstotliwości kursów oraz rozbudowanych godzinach kursowania.

Tramwaje ruszają wcześnie rano (o 6:00) i jeżdżą do późnych godzin nocnych (do 23:30 w dni powszednie i do 22:30 w weekendy), a między 9:00 a 18:00 możesz liczyć na co najmniej siedem odjazdów na godzinę. Aktualny rozkład jazdy sprawdzisz na stronie przewoźnika Carris:
www.carris.pt/en/travel/carreiras/28e/

Na wszystkich głównych przystankach znajdują się cyfrowe tablice informacyjne, które podają aktualne godziny odjazdów. Ze względu na częste opóźnienia, ekrany te są znacznie bardziej przydatne niż papierowe rozkłady jazdy.

Podczas przejazdu przez Alfamę tramwaje często łapią opóźnienia z powodu dużego natężenia ruchu lub źle zaparkowanych samochodów blokujących torowisko. Nierzadko zdarza się, że po 20 minutach oczekiwania na przystanku nagle podjeżdżają aż trzy tramwaje jeden za drugim.

Mieszkam w lizbońskiej dzielnicy Graça, a tramwaj numer 28 to mój główny środek transportu publicznego, ponieważ w tej okolicy nie ma metra, a autobusy kursują dość rzadko. 28-mka przetacza się tuż pod oknami mojego mieszkania, ale łączy mnie z nią relacja typu miłość-nienawiść, po części z powodu presji, jaką wywiera na nią turystyka. Mam też spojrzenie z perspektywy mieszkańca dzięki mojej teściowej, która często nas odwiedza, korzystając z darmowego biletu dla emerytów.

Jazda tramwajem linii 28 w październiku lub listopadzie, wczesnym rankiem, gdy wybieram się na drugi koniec miasta do znajomych w okolicach Estrela, ma w sobie mnóstwo uroku. Bez problemu znajduję miejsce siedzące, w Alfamie nie ma jeszcze dużego ruchu i nie ma nic lepszego niż obserwowanie mijanych zabytków przy akompaniamencie turkotu wagonu. Trasa ta nie jest jednak zbyt praktyczna, jeśli chcesz dotrzeć w inne części miasta, ponieważ nie łączy się bezpośrednio z metrem. Dlatego często robię to, co wielu młodych ludzi w Lizbonie, po prostu zamawiam Ubera albo Bolta.

Smutne jest to, że od maja do września nawet nie biorę pod uwagę tramwaju jako środka transportu publicznego. Wiem, że będę mieć ogromny problem, żeby w ogóle wcisnąć się do środka, nie mówiąc już o znalezieniu miejsca siedzącego. To oznacza, że albo idę 15 minut pieszo w dół wzgórza do stacji metra Martim Moniz, albo, po raz kolejny, zamawiam Ubera.

Dla mojej teściowej to doświadczenie jest znacznie gorsze. 28-mka to jedyny środek transportu kursujący pod górę do dzielnicy Graça, a zdarzało jej się stać ponad 40 minut na przystanku początkowym przy Martim Moniz. Kilka razy, gdy podróżowała z moimi małymi siostrzenicami (w wieku 3 i 5 lat), motorniczy pozwolił jej ominąć dużą część kolejki, ale czuła się dość skrępowana pod spojrzeniami czekających osób, którymi w większości byli turyści.

Uwielbiam widok tramwaju linii 28 i cieszę się, że stał się ikoną Lizbony, ale po prostu unikam go jako mojego codziennego środka lokomocji. Do tego stopnia, że ani ja, ani moja żona nie mamy nawet wykupionych nielimitowanych biletów dla mieszkańców. Polegamy głównie na Uberze lub Bolcie, ze wszystkimi negatywnymi konsekwencjami dla ruchu ulicznego i zanieczyszczenia powietrza, jakie się z tym wiążą.

Małe, żółte tramwaje Remodelado powstały w latach 30. i są pełne tradycyjnego uroku, od oryginalnych wskaźników i dźwigni, po niewygodne ławki z polerowanego drewna. Nazywają się Remodelado („przemodelowane”), ponieważ, na szczęście, w latach 90. zostały odnowione i wyposażone w nowe hamulce oraz instalacje elektryczne. Niektórzy zwiedzający uważają nawet, że ich nowe hamulce działają aż za dobrze.